Rys historyczny

 

Biała - pierwotnie Bela

 

Źródła poświadczają istnienie Białej w 1246 roku, natomiast pierwsza zachowana wzmianka pisana pochodzi z 24 sierpnia 1295 roku. Znajduje się ona w dokumencie Bolesława II, w którym książę za uratowanie mu życia podczas najazdu wroga nadał Wawrzyńcowi, kasztelanowi z Białej, przywileje dla jego wsi dziedzicznych. Urzędnik zwany kasztelanem wykonywał funkcje administracyjne, wojskowe i sądowe sprawując władzę nad grodem i podległym mu okręgiem.

Prawa miejskie Biała uzyskała między 1472 a 1498 rokiem. Począwszy od XIV stulecia aż do XVI wieku miasto przeżywało okres pomyślnego rozwoju, który zawdzięczało w dużej mierze odbywającym się tu jarmarkom i targom oraz usytuowaniu na szlakach komunikacyjnych wiodących m.in. od Czerska i Łęczycy ku Sandomierzowi. Wszystko wskazywało na to, że Biała stanie się poważnym ośrodkiem miejskim. Była wtedy niewielką posiadłością biskupów chełmskich. Posiadała już solidnie zbudowany kościół w stylu gotycko- renesansowym. Po otrzymaniu praw miejskich Biała stała się dość żywym miasteczkiem. Osiedliło się w niej wielu kupców i rzemieślników. Przez pewien czas miała nawet granicę celną. Niestety, tych szans na szybki rozwój miasto nie wykorzystało.

Wraz z wygaśnięciem zachodniej linii Piastów mazowieckich (1462 r.) ziemia rawska, a z nią także Biała, znalazła się w Koronie.
Jędrzej Święcicki w swej pracy „Opis Mazowsza" stwierdza, że Biała w owym czasie słynęła nie "zaludnieniem lub ogładą mieszkańców, ile raczej rozbojami głośnymi na całym Mazowszu. Szlachta okoliczna nieustraszona z powodu płochości swojej i zuchwalstwa gotowa jest na każde bezprawie. Postrach dla możnych, z dziką swawolą się rozlewa krew i szerzy pożogę".

Wiek XVII i pierwsza połowa XVIII były okresem upadku miasta. W czasie wojen szwedzkich zostało kompletnie zrujnowane, a liczba ludności spadła do 100 osób. W 1777 roku miasto liczyło 186 mieszkańców. W maju 1794 roku wicebrygadier H. Dąbrowski w okolicach miasta nad Białą prowadził zwycięskie walki.

Od połowy XVIII wieku do 1879 roku Biała była posiadłością możnej rodziny wielkopolskiej - Leszczyńskich herbu Belina. W 1847 roku został zaprojektowany herb miasta, ponieważ wcześniejszy był nieznany. Nie zachowały się żadne pieczęcie miejskie, dlatego musiał powstać nowy herb. Wykorzystano w nim elementy z dwóch herbów rodowych : podkowy - element herbu Belina Leszczyńskich, litery W - elementu herbu Habdank biskupa Buczackiego.

Liczba ludności z 467 osób w 1810 roku wzrosła do 2051 w roku 1900.

W 1870 roku w wyniku reformy administracyjnej Biała utraciła prawa miejskie.

 

 

 

 

 

W 1833 roku istniały tu: austeria ze stajniami, młyn drewniany i gorzelnia, dwór drewniany z zabudowaniami gospodarczymi, kuźnia murowana i ratusz murowany /na zdjęciu obok/. W XIX wieku układ urbanistyczny wzbogacony został o romantyczny zespół pałacowo-ogrodowy, który zachował się do dziś w prawie nie zmienionej formie. Handel w mieście znajdował się w rękach kramarzy i handlarzy żydowskich, którzy licznie osiedlali się na terenie powiatu. Dzierżawili oni w Białej i okolicznych miasteczkach karczmy, jatki, różnorodne sklepy, a często też targi i jarmarki. Według danych z 1865r. w czterech miastach powiatu rawskiego odbywały się 22 jarmarki rocznie, z czego cztery w Białej.

W 1921 roku miasto liczyło 2692 mieszkańców.

W 1925 roku Biała odzyskała prawa miejskie.

Tragiczny wrzesień 1939 roku rozpoczął okres okupacji niemieckiej na ziemi rawskiej. W latach 1939-1945 zginęło ok. 1,8 tys. z mieszkających tu w 1939 roku 3119 osób. Hitlerowcy w 1941 roku utworzyli w Białej Rawskiej getto żydowskie (ul. Gęsia, Brukowa, Narutowicza, Mickiewicza, Szeroka i Zakątna), w którym zgromadzili ok. 6 tys. osób. Na skutek głodu, chorób i prześladowań wielu mieszkańców getta zmarło. 27 października 1942 roku getto zlikwidowano, wywożąc Żydów do obozów koncentracyjnych.

 


 

 

Ludność gminy Biała Rawska nie dała się łatwo zastraszyć okupantowi. Bardzo szybko pojawiły się tutaj struktury ruchu oporu. Początki konspiracji Służby Zwyciętwu Polski/ Związku Walki Zbrojnej( od 1942 Armi Krajowej) na ziemi rawskiej wiążą się osobą por."Pszczoły"-"Sulimy" ( nazwisko nieustalone- prawdopodobnie por. Kozłowski z 18 pp ze Skierniewic). Działał ok. 10 miesięcy i został zmordowany skrytobójczo latem 1940 roku pod Wólką Lesiewską przez właściciela sklepu w Rosławowicach niejakiego W. Pierwszym komendantem rejonu Rawa Mazowiecka, który obejmował także Białą Rawską był por. "Radwan" - Michał Wencel. Funkcję tę sprawował od początku 1940 roku do listopada 1944r. Jego następcą został por. "Konrad", który tę funkcję sprawował aż do rozwiązania AK 19 stycznia 1945r.

Tutejszym komendantem był oficer Wojska Polskiego Henryk Świątkowski, zdekonspirowany w styczniu 1940r.
Wielu młodych ludzi podejmowało kontakt z podziemiem samorzutnie -" na dziko". Tak powstała w Białej kilkuosobowa grupa, w skład której wchodzili m.in. Zbigniew i Zygmunt Kiszkurno. Grupa ta uprawiająca "mały sabotaż" weszła w skład rawskiego ZWZ. Działalność rawskiego podziemia przejawiała się m.in. w szkoleniu wojskowym jego uczestników, kolportażu prasy podziemnej, rozpracowywaniu konfidentów. W czasie powstania warszawskiego została zorganizowana specjalna komórka, mająca dostarczać żywność dla walczącej Warszawy. Kierował nią sierżant Stanisław Roszkowski - "Koń", administrator majątku Ossa.

Szczególnie znacząca na tym terenie była działalność dwóch grup Oddziału Leśnego „DZIK" Armii Krajowej. Miały on na swoim koncie szereg udanych akcji, jak np. rozbicie odziału Wermahtu we wsi Rosławowice 16 lipca 1944r., atak na niemiecki transport w sierpniu 1944r., rozbrojenie niemieckiego odziału w Sadkowicach w październiku tegoż roku. Jedna grupa dowodzona była przez por. Henryka Sieczkowskiego ps."Władysław", a druga przez Stanisława Sawickiego ps. „Lerman".

26.11.1944r w miejscowości Szwejki odbyła się zagłada grupy pod dowództwem „Władysława" kwaterującej w zagrodzie Jana Biedrzyckiego. Na jej ślad wpadli Niemcy, po ujęciu wcześniej dwóch rannych partyzantów. Otoczyli zagrodę, w której znajdowało się przeszło 20 partyzantów. Nierówna walka trwała kilkanaście godzin i zakończyła się dopiero nad ranem. Zginęło wówczas 22 partyzantów, właściciel zagrody i chroniąca się tam kobieta z dzieckiem. Straty niemieckie były równe bądź większe od partyzanckich. Poległych partyzantów na polecenie Niemców zakopano do wspólnego grobu za stodołą, a po wojnie ekshumowano i pochowano na cmentarzu w Rawie Mazowieckiej. Na tym samym cmentarzu znalazł miejsce "Lerman", który zginął w walce we wsi Studzianek.

W Szwejkach, na miejscu tragicznego wydarzenia ufundowano pomnik bohaterom walk o naszą Ojczyznę. W szkolnej izbie pamięci w ZSP w Białej Rawskiej przechowywany jest sztandar Światowego Związku Żołnierzy AK i Oddziału Leśnego „Dzik" oraz pamiątki z tamtego okresu: kroniki, dokumenty, militaria, fotografie, dziennik rozkazów, wspomnienia walczących i wiersze. Każdego roku w rocznicę bitwy w Szwejkach organizowane są spotkania kombatanckie dwóch aktualnie działających grup kombatanckich:
•Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej
•Związku Kombatantów Rzeczpospolitej Polskiej i Byłych Więźniów Politycznych.

 


 

 

Innym przejawem oporu wobec okupanta było tajne nauczanie. Kursy tajnego naucznia w zakresie szkoły powszechnej były prowadzone m.in. w Białej Rawskiej, Babsku, Chodnowie, Woli Chojnatej. Wielu nauczycieli straciło życie z rąk niemieckich.

Wyzwolenie miasta nastąpiło 17 stycznia 1945 roku.

Od 17.XII.1914 roku Ochotnicza Straż Pożarna w Białej Rawskiej /fotografia archiwalna obok została prawnie zatwierdzona jako stowarzyszenie i działa aktywnie do dziś, ma więc ponad 90-siąt lat. W jej pracę zangażowanych jest w tej chwili 391 osób, pracujących w 13 jednostkach.

 

Dziękuję pani Jolancie Dziubińskiej, Grzegorzowi Łysoniewskiemu i Leszkowi Niezabitowskiemu z których wiedzy i opracowań korzystałam.
ZDJĘCIA pochodzą ze zbiorów prywatnych i wystawy BIAŁEJ RAWSKIEJ PRZESZŁOŚĆ DALEKA I BLISKA